مچ پا از پیچیده‌ترین مفاصل بدن است که تحمل وزن، حرکت و تثبیت بدن را بر عهده دارد. این مفصل شامل سه استخوان اصلی (تیبیا، فیبولا، تالوس)، لیگامنت‌ها، تاندون‌ها و اعصاب متعدد است. به همین دلیل، آسیب‌ها و بیماری‌های متنوعی می‌تواند آن را تحت تأثیر قرار دهد .
1. علل شایع آسیب و درد مچ پا
الف) رگ‌به‌رگ شدن
شایع‌ترین علت درد مچ پا است؛ به‌ویژه در ورزش و زمین ناهموار .
بیشتر لیگامنت‌های خارجی آسیب می‌بینند؛ پیچش، تورم، کبودی و ناتوانی در تحمل وزن دیده می‌شود .
ب) شکستگی‌ها
شکستگی‌های فشاری ناشی از استرس مکرر، شکستگی کامل پس از ضربه یا پیچش شدید ایجاد می‌شوند.
درد موضعی، ورم، حساسیت و محدودیت حرکت از علائم هستند.
ج) درد مزمن/بی‌ثباتی مزمن مچ
پس از رگ‌به‌ریختگی درمان‌نشده، در ۴۶% از بیماران ادامه یافته و به بی‌ثباتی مزمن منجر می‌شود.
معمولاً شامل درد خفیف، احساس “خم شدن” یا ضعف هنگام فعالیت است.
د) تاندونیت‌ها
التهاب تاندون‌هایی مانند آشیل (Achilles) و درشت‌نی خلفی (posterior tibial) شایع‌اند.
علائم شامل درد، تورم و ضعف مخصوصاً با فعالیت افزایش‌یافته است.
هـ) آرتروز
تحلیل و فرسایش غضروف مچ پا، به‌ویژه در سنین بالا یا پس از آسیب قبلی رخ می‌دهد.
درد مزمن، سفتی و کاهش دامنه حرکتی از نشانه‌هاست.
و) سایر موارد خاص
سندرم تونل تارسال (فشردگی عصب تیبیال در پشت مچ) باعث درد، گزگز و بی‌حسی می‌شود .
سینوس تارسی (درد و بی‌ثباتی محیطی مچ) .
Footballer’s ankle: گیر کردن بافت نرم بین استخوان‌ها به‌ویژه در ورزشکاران.
2. روش‌های تشخیص
معاینه فیزیکی شامل بررسی احساس درد، تورم، دامنه حرکتی و ثبات مچ است.
امکانات تصویربرداری مانند اشعه X، MRI، CT و اسکن عصبی (نظیر مطالعات هدایت عصبی) برای مشخص شدن شکستگی‌ها، التهاب تاندون‌ها یا فشردگی عصبی ضروری‌اند.
3. درمان (غیر جراحی و جراحی)
الف) درمان اولیه
روش RICE شامل استراحت، یخ، کمپرس و بالا نگه داشتن (48-72 ساعت اولیه).
پشتیبانی عملکردی (بریس) برتری دارد نسبت به گچ‌گیری .
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، استامینوفن یا گاهی حتی اپیوئیدها برای کنترل درد توصیه می‌شوند.
ب) توانبخشی و تمرینات
تمرینات تقویتی و بازتوانی جهت جلوگیری از آسیب مجدد پس از رگ‌به‌ریختگی ضروری‌اند .
درمان دستی، کارکرد حسی کف پا و بازآموزی عصبی-عضلانی (neuromuscular training) در بی‌ثباتی مزمن مؤثر است.
ج) درمان اختصاصی شرایط خاص
تاندونیت آشیل: استراحت، یخ، NSAIDs، فیزیوتراپی .
سندرم تونل تارسال: بریس، آتل، و اگر مستقل نشد، جراحی آزادسازی عصب .
Footballer’s ankle: درمان با نرم‌سازی بافت، تزریق استروئید و در صورت لزوم برداشتن پینه استخوانی با جراحی .
د) جراحی
شکستگی‌های شدید یا جابجا شده معمولاً نیاز به عمل (ORIF) دارند.
آزادسازی اعصاب و برداشتن پینه برای قطع فشار در برخی موارد.
در صورت آرتروز جدی یا تخریب مفصل، آرتروسکوپی یا تعویض کامل مچ , جراحی مچ پا ممکن است پیشنهاد شود.
4. پیشگیری
انتخاب کفش مناسب و گرم‌کردن اصولی قبل از فعالیت .
تمرینات تقویتی به‌ویژه برای ثبات مچ و تقویت تاندون‌ها.
کنترل وزن، اجتناب از فعالیت بیش‌ازحد، اصلاح ناهمواری‌های ساختاری کف پا
آسیب و درد مچ پا می‌تواند ناشی از علل متعدد و گاهی بسیار جدی باشد. تشخیص دقیق مبتنی بر معاینه و بررسی تصویربرداری، به همراه درمان مرحله‌ای از خودمراقبتی تا جراحی، کلید بهبود است. پیشگیری شامل ارتقای آمادگی جسمانی، انتخاب کفش مناسب و تمرینات حمایتی است.
